سرشناسه

:

محمدزاده، غفور، 1356

عنوان و نام پديد‌آور

:

چاربیتی‏های سرزمین جام / پژوهش و نگارش غفور محمدزاده

مشخصات نشر

:

تهران، آروَن، 1398

مشخصات ظاهري

:

224 ص.

شابك

:

5 – 703 – 231 -  964 - 978

وضعيت فهرست‌نويسي

:

فيپا

موضوع

:

رباعیات فارسی- ایران- تربت جام- شعر عامه فارسی

موضوع

:

Quatrains, Persian – Iran – Torbat jam – Folk poetry, persian

موضوع

موضوع

:

:

شعر فارسی-  قرن 14–  مجموعه­ها

Persian poetry - 20 th century - Collections

رده­بندی کنگره

:

4095 PIR

رده­بندی دیویی

:

097 / 1 فا 8

شماره كتابخانه ملي

:

5698672

مقدمه

استاد هوشنگ جاوید

هوالبصیر

«دوبیتی، هنر حقیقت»

باید بپذیریم که موسیقی ایرانی و پژوهش بر پایه دانش مردم‏شناسی در ایران هنوز به‏عنوان یک دانش کارساز جا نیفتاده است، در فرهنگ بومی این سرزمین جایگاه انسان ایرانی در ساختن و پدید آوردن نغمات و آوازها و نقش باورهایش در این پایداری بدان شکل باید و شاید مورد کاوش قرار نگرفته است، با آنکه ورود فرهنگ صنعتی، فرهنگ سنتی را به شدت تحت تأثیر قرار داده و موجب دگرگونی اجتماعی گردیده و به تبع آن موسیقی را هم، اما در این کارزار پنهان و خزنده، حرکت کردن از زاویه مردم‏شناسی، می‏تواند بخش بزرگی از شناخت علمی را از پرده‏های ناخوانده و زوایای تاریک این هنر روشن نماید و بحران اندیشه به هنر خودی را در کمترین اندازه کمی کاهش دهد.

هیچ ابزار پژوهشی برای کسی‏که می‏کوشد تا رازی را آشکار نماید، وجود ندارد به‏جز همت شخصی و من می‏دانم که غفور محمدزاده چه کاری را پیش گرفته و انجام داده است، آنچه که در بخشی از خراسان بدان چاربیتی می‏گویند هنری است که پس از اسلام برآمده است.

ریشه بیت در پهلویات پارسی است، شمس قیس رازی در المعجم فی المعاییر اشعار عجم به آن اشاره دارد و آن را در بحر هزج به شمار آورده و اینکه بحر شاکل آن در همدان و زنگان (زنجان کنونی) می‏خوانده‏اند و می‌گوید در عراق عجم و عراق عرب آن را می‏خوانده‏اند و می‏نویسد که رودکی از انواع اَخرم و اَخرب این بحر وزنی تخریج کرده است که آن را وزن رباعی خوانند و الحق وزنی مقبول و شعری مستلذ و مطبوع است و داستان اینکه چگونه رودکی این وزن را از کودکی که گردو بازی با کوزه می‏کرده فرا گرفته است بیان کرده.

او می‏گوید که: ارباب صناعت موسیقی برین وزن الحان شریف ساخته‏اند و طرق لطیف کرده‏اند و عادت چنان رفته است که هرچه از جنس آن بر ابیات تازی (عرب) سازنده آن را قول خوانند، اهل دانش ملحونات این وزن را ترانه نام کرده‏اند و شعر مجرد آن را دوبیتی خواندند، برای آنکه بنای آن بر دو بیت بیشتر نیست و مستعَربه (عربی) آن را رباعی خوانند.

او از شخصی به‏نام خواجه امام حسن قطان از ائمه خراسان می‏نامدش یاد کرده و می‏گوید: وی اوزان دوبیتی را بر دو شجره نهاده یا به عبارت بهتر امروزین در دو دسته شاخه‏بندی و زیر مجموعه نویسی کرده است.

با تعریفی که نادره بدیعی از اقوام تاجیک در فلات پامیر می‏دهد گستره بیت و دوبیتی و چاربیتی تا منطقه تاش گورکان می‏رسد که مردم آنجا خود را سرکوهی می‏نامند. این شهر اینک یکی از ایالت‏های شن جیان از ایالت‏های خودمختار باختر چین است. برای دریافت بهتر به این آثار مراجعه کنید:

گستره این ابیات تا آنسوی افغانستان می‏رود و به دسته‏بندی‏هایی می‏رسد که در نوع خود بی‏ماننداند. در میان هزاره‏ها به «دای» معروف می‏شود و خود به شاخه‏هایی چون: دای میری، دای میر لاس، دای میر داوود، دایو، دای گل، دای خالی، دای مرده و دای چوپان تقسیم می‏شود، این دای‏ها دو شیوه اجرای آواز دارند. یکی غزل‏خوانی‏ دای و دیگری دای دو.

 افزون بر آنان چاربیتی‏خوانی و مخته نیز می‏خوانند که مهم است. در ایران، افغانستان، ازبکستان، تاجیکستان و ارمنستان و آذربایجان حتی پاکستان یک اشتراک مهم دارد و آن فلک‏خوانی است. دوبیتی‏هایی که مضمون شکایت از فلک دارد و بازمانده‏ای است که از دوران اوج اندیشه زروانیسم در ایران پیش از اسلام.

کوتاه سخن آنکه آنچه غفور محمدزاده چاربیتی نامیده و در عموم دوبیتی گویند حکایت سخن باشندگان این سرزمین است که از دل خراسان کهن باز مانده، دلنواز و گوش‏نواز و جان‏پرور، حکایت باغ بهار و اندیشه ماه رخساران و جوانان سخت‏کوش و پیران پاکدل در بی‏نوایی و نوا، امید و آرزو، وصل و فراق و همگی چون آفتاب حقیقت درخشان، هنری مدنی، معنوی و معرفتی که مقامی ارزشمند را در بین مردمان پارسی زبان مالک است چرا که آرام‏بخش سوز دل و تسکین درد زخم‏های درونشان بوده و هست.

در این مجموعه غفور محمدزاده تلاش کرده تا صرفاً راوی این معنویت‏ها باشد و بیابان ذهن پیران را شخم زده تا ریشه و دانه‏ای بیابد و هدیه به آیندگان کند و به همین مقدار باید پاس کاری را که کرده داشته باشیم در این وانفسای فرهنگی و معنویت.

                                                                        یا حق

                                                                     هوشنگ جاوید

پژوهشگر فرهنگ مردم و موسیقی نواحی ایران